Nagroda im. ks. Stanisława Musiała SJ dla prof. Joanny Tokarskiej-Bakir
Na wniosek Collegium Artium prof. Joanna Tokarska-Bakir została w 2010 roku laureatką Nagrody im. ks. Stanisława Musiała SJ za twórczość intelektualną promującą dialog chrześcijańsko-żydowski i polsko–żydowski.
Prof. Joanna Tokarska-Bakir odbiera Nagrodę im. ks. Stanisława Musiała SJ z rąk prof. Karola Musioła - rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków, 30 kwietnia 2010
Uzasadnienie
Wyjątkową okazją do uzasadnienia tej kandydatury stała się dedykowana pamięci ks. Musiała książka Legendy o krwi. Antropologia przesądu (Warszawa 2008) – imponujący efekt wieloletnich interdyscyplinarnych badań. Autorka wnikliwie prześledziła losy blood libels w europejskiej pamięci i wykazała ich związki ze współczesnym antysemityzmem, co dokumentują obszerne fragmenty wywiadów z mieszkańcami Sandomierszczyzny. Stała się tym samym kontynuatorką myślenia ks. Musiała, spod którego pióra wyszły m.in. wstrząsające teksty o mordzie rytualnym. Prof. Joanna Tokarska-Bakir potwierdziła także przekonanie jezuity, że przedstawiający mord rytualny obraz z sandomierskiej katedry służył szerzeniu nienawiści.
Opinie
Joanna Tokarska-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008
Imponuje w niej [książce Legendy o krwi] nie tylko szeroka paleta przywoływanych źródeł i opinii, wielostronność lektur, na których zbudowana jest analiza Autorki, ale i fakt, że interdyscyplinarność jej ujęcia charakteryzuje się przejrzystym ładem. Nie ma tu żadnych prestidigitatorskich fajerwerków informacyjnych czy popisów erudycyjnych. Wszystko podporządkowane jest procesowi wchodzenia w temat. Jeśli Autorka sięga po „nieswoje” czasy i pola badawcze, czyni to po to, by samej lepiej zrozumieć i innym przekazać jak się spełnia historia i jakimi pomostami dosięga współczesności. Celem inicjalnej eskapady Autorki w średniowiecze jest zrozumienie i ukazanie dróg „legendy o krwi” do współczesności a także do przeszłości nie tak bardzo odległej.. Tak odległej i tak zarazem niedalekiej jak pogromy lat 1945-1946 i fala mordów dokonanych w Polsce na ocalałych z Holokaustu w latach 1944-1947. Mimo iż bezpośrednio temat fali bezpośrednio powojennych pogromów, (a wszystkie były wywołane rzekomym przypadkiem mordu rytualnego) jest w książce Joanny Tokarskiej-Bakir prawie nieobecny, przynosi nam ona najgłębsze w polskiej literaturze spojrzenie na genezę tego zjawiska.
prof. Feliks Tych
Autorka sięga do źródeł dotąd karygodnie zaniedbywanych a w żadnej monografii nie badanych łącznie i wzajem nie konfrontowanych – i sięga po nie za pomocą narzędzi poznawczych i wykładniczych kunsztownie przez nią konstruowanych i doskonalonych przez lata żmudnej a owocnej pracy badawczej, a w żadnym innym warsztacie naukowym nie do znalezienia. Mowa tu o autorce jaka nigdy dotąd nie poniosła poznawczej porażki, której każde kolejne dzieło budowane na uprzednich dokonaniach czyniły obraz wyrazistszym, jego rozumienie głębszym, a jego doniosłość oczywistszą. Pod względem bogactwa źródłowego materiału i wartości poznawczej (w odróżnieniu od statystycznej cenzurki), samowiedzy warsztatowej i wykładniczego kunsztu, Legendy o krwi biją na głowę ogromną większość produkowanych dziś sprawozdań badawczych – przeglądowych jak i terenowych – aspirujących do statusu zwierciadeł „rzeczywistości społecznej” (…).
prof. Zygmunt Bauman
Tokarska-Bakir przekonująco pokazuje jak trauma nieczystego sumienia przekształca się w najpierw w niepamięć, a potem w dyskurs antysemicki.
dr Alina Cała
Ta znakomita książka, nominowana do kilku znaczących polskich nagród wydawniczych, zajmuje się długim życiem przesądu przypisującego Żydom zbrodnicze zamiary i czyny, w tym profanację hostii i mordy rytualne. Joanna Tokarska-Bakir szuka odpowiedzi na pytanie, dlaczego w imaginarium chrześcijańskiej Europy, od średniowiecznej Portugalii aż po dzisiejszy Kijów mamy do czynienia z demonicznym fantazmatem Żyda? Autorkę interesuje rola mechanizmów (w tym mitów i przesądów) czynnych w konstruowaniu tożsamości zbiorowej i budowaniu własnej kultury i wyradzających się w zbrodnicze nawoływanie do pogromów i prześladowań zdemonizowanego „innego-obcego”. Dlaczego ten fantazmat tak żywotny? I dziś jeszcze mit mordu rytualnego należy do żelaznego arsenału antyizraelskiej propagandy w krajach arabskich, stanowi żywotne residuum, które konstytuuje zbiorową wyobraźnię i lęki w części chrześcijańskiej Europy: to fantazmat spotykany do dziś w Polsce − jak wynika z jej badań terenowych przeprowadzonych w Sandomierzu, gdzie w katedrze znajduje się XVIII wieczny obraz przedstawiający mordy rytualne dokonywane rzekomo przez Żydów na dzieciach chrześcijańskich. Autorka śledzi historię i rozwój zjawiska, stanowiącego jeden z przejawów tzw. blood libels – „legend o krwi”, począwszy od wieku XII. Analizując, między innymi, takie źródła jak Historiae memorabiles Rudolfa von Schlettstadta i Acta Sanctorum, a także dokumenty z osiemnastowiecznych procesów sandomierskich, ukazuje drogi szerzania się przesądu oraz jego rozmaite konsekwencje widoczne chociażby w i dziś ciągle żywych, antyjudaistycznych i antysemickich uprzedzeniach części ankietowanych przez nią rozmówców z Sandomierszczyzny i Podlasia. Jej książka wykorzystuje ustalenia historyków, etnografów, socjologów i psychologów społecznych, posługuje się instrumentarium antropologii filozoficznej, religioznawstwa i psychoanalizy.
prof. Marek Zaleski
